نـمـاز, ابراز پرستش و عبادت مخصوصى است كه بنده در پيشگاه خداانـجـام مى دهد. نماز, جزء جدايى ناپذير همه شرايع الهى بوده ودر هـر ديـنـى به صورتى خاص وجود داشته است; چنان كه خداوند درقرآن فرموده:
﴿ان الصلوه كانت على المومنين كتابا موقوتا﴾
در مجموعه عبادات اسلامی، نماز برترین عبادت است که با عنوان عمود و ستون خیمه دین از آن یاد شده است. زیباترین مجموعه ای که خداوند برای ذکر و یاد خود در اختیار بندگان قرار داده:
﴿اقم الصلوة لذکری﴾.
اگر نماز در درگاه حضرت ربوبی مورد قبول واقع شود، باقی عبادات نیز قبول میشود و اگر رد شود، هیچ عملی پذیرفته نخواهد شد: ﴿ ان قبلت قبل ما سواها و ان ردّت ردّ ما سواها﴾ و اولین عبادتی است که در روز قیامت مورد سئوال قرار می گیرد.
آری نماز « خیر العمل » است؛ یعنی بهترین کار در مجموعه اعمال صالح است.
حال باید توجه داشت مغز و روح نماز، همان حضور قلب است
حضور قلب به معنای توجه به حضور در محضر خداوند و غفلت از ماسوای اوست؛ درک واقعیت آنچه می خوانیم و با خداوند گفتوگو میکنیم.
و میزان قبول و معیار پذیرش نماز همین است.
اولیاء الهی و معصومین علیهم السلام نمونه های کامل و بی نظیری از حضور قلب را در نمازهای خود به نمایش گذاشته اند.
حضرت زین العابدین علیه السلام نیز در حال نماز آنچنان مستغرق یاد حق و مشاهده جلال و جمال ربوبی می شد که به طور کلی از غیر خدا غافل میشد و ابداً به آنچه در اطرافش میگذشت، متوجه نبودند.
امام باقر علیه السلام فرمود:
روزی علی بن الحسین علیه السلام نماز می خواند. در این حال، ردا از دوش مبارکش افتاد. اما امام توجهی نکرد تا نماز خود را به پایان رساند.
بعضی از اصحاب راجع به این موضوع از امام پرسیدند. امام پاسخ داد:« وای بر شما، آیا نمی دانید در مقابل چه کسی بودم؟ هر آینه از نماز بندگان، تنها آنچه با قلبشان رو به درگاه خداوند آورده اند، قبول درگاه الهی می شود.»
گفتند:« پس ما و نمازهایمان نابود و هلاک شده اند.»
امام فرمود:« خداوند عزّوجل این مسئله را با نوافل جبران میکند.»
امام در موقع نماز به هیچ چیز غیر از نماز مشغول نمی شد و هیچ چیزی نمی شنید.
در کتاب « کشف الغمه » روایت شده است که :
یکی از فرزندان امام سجاد علیه السلام در چاه افتاد. مردم مشغول نجات او شدند، تا بالاخره او را از چاه بیرون آوردند. در تمام این مدت امام مشغول نماز بود. بعد از فراغت از نماز، موضوع را به اطلاعش رساندند. ایشان فرمود:« من ابداً متوجه نشدم! مشغول مناجات با ربّ عظیم بودم.»
ارزش و اهمیت نماز «بر هیچ مسلمانی پوشیده نیست».
نماز از ارکان بسیار مهم اسلام است که بپا داشتن آن باعث رضایت و خشنودی خدا میگردد.
نماز عامل اتصال و ارتباط بندگان با خداست. رابطهای که نباید هیچگاه گسسته شود و تا آخرین لحظه عمر باید پابرجا بماند.
پیامبر اکرم «صلی اللهعلیهوآلهوسلم» میفرمایند:
«خداوند نماز را نور چشم» من قرار داده و آنرا محبوب من ساخته است آنطور که گرسنه را بر طعام و تشنه را به آب مشتاق کرده است.
(از اینهم بالاتر) انسان گرسنه وقتی غذا میخورد سیر میشود و هنگامیکه تشنه و آب مینوشد سیراب میگردد ولی من هیچگاه از نماز سیر نمیشوم .
و نیز فرمود، «اولین عمل بنده که روز قیامت بدان رسیدگی میشود نماز اوست و اگر پذیرفته شد بقیه اعمال او نیز بررسی میشود ولی اگر نمازش پذیرفتم نشد به اعمال دیگرش هم وقعی نمینهند».
به جز آنچه که از آیات و احادیث درباره نماز نقل شده، رفتار اولیاء خدا نیز اهمیت و جایگاه آن را بیان میکند. نماز جزء برنامه انبیاء بوده است.
حضرت عیسی (علیهالسلام) در گهواره هم میگوید خداوند مرا تا زنده هستم به نماز و زکات سفارش کرده است:
﴿و اوصانی بالصلوة و الزکوة مادمت حیا﴾
امام حسین (علیهالسلام) حتی ظهر روز عاشورا در میدان مبارزه و در برابر تیرهای دشمن هم نماز را رها نکرد.
حضرت ابراهیم (علیهالسلام) همسر و کودک خویش را در بیابانهای داغ مکه، که آن هنگام هیچ آب و گیاهی نداشت، مسکن داد و گفت:
خدایا، تا نماز به پا دارند:
﴿انی اسکنت من ذریتی بواد غیر ذی زرع ربنا لیقیموا الصلاة ﴾.
پیشوایان معصوم ما، هنگام نماز، رنگ خود را میباختند و میفرمودند:
وقت ادای امانت الهی و حضور در پیشگاه و درگاه الهی است .
گرچه بعضی نماز را به طمع بهشت یا ترس از عذاب جهنم میخوانند، اما امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نماز را نه برای تجارت یا سپری در مقابل آتش، بلکه بخاطر شایستگی خدا برای عبادت، انجام میدهد.
نماز سبب آمرزش گناهان و زدودن آثار لغزشهاست .
قرآن، پس از دستور به نماز، میفرماید:
﴿ان الحسنات یذهبن السیئات﴾
· معناى واژگانى نماز
نـماز كه در عربى لفظ (صلاة) بر آن اطلاق مى شود, به گفته بسيارى از لـغـت شـناسان به معناى دعا, تبريك و تمجيد است و چون اصل وريـشـه اين عبادت مخصوص, دعا بوده آن را از باب نام گذارى چيزى بـه اسـم جزءش, صلا ة [ نماز] گذاشته اند. و بعضى گفته اند: (صلاة)مـشـتـق از كلمه (صلاء) است كه به معناى آتش برافروخته است و ازايـن جـهـت بـه اين عبادت خاص (صلا ة) گفته شد, زيرا كسى كه نمازبـخـواند, خود را به وسيله اين عبادت و بندگى از آتش برافروخته الهى دور مى سازد.
· معناى عرفانى نماز
بعضى از بزرگان نيز صلاة را از (تصليه) مشتق دانسته اند; به اين مـعـنا كه عرب هنگامى كه مى خواست چوب كج را راست كند آن را به آتـش نـزديك كرده, در معرض حرارت قرار مى داد و به آن تصليه مى گـفـتـنـد. با توجه به اين معنا گويى نمازگزار وقتى به نماز مى ايـسـتد و توجه به مبدا اعلا پيدا مى كند به واسطه حرارتى كه دراثر حركت صعودى و نزديك شدن به كانون حقيقت معنوى در نفسش حاصل مـى شـود, قـدرت پـيـدا مى كند كج رفتارى هاى نفس را كه بر اثرتـوجـه بـه غـيـر خـدا و مـيـل به باطل پيدا شده, راست و تعديل نمايد.
· جايگاه نماز در اسلام
نماز در فروع دين جايگاه ويژه و بلندى دارد و پس از مسئله ولايتاز هـمـه مهم تر است. نماز, بهترين وسيله براى قرب به پروردگارمتعال مى باشد; چنان كه بعضى روايات
گوياى اين حقيقت است.* معاويه بن وهب گويد: از امام صادق(ع) پرسيدم بالاترين و محبوبتـريـن چـيـزى كـه سبب مى شود بندگان به وسيله آن به خدا نزديكشـونـد چـيـست؟ حضرت فرمود: ﴿ما اعلم شيئا بعد المعرفه افضل منهـذةالـصـلاة ﴾ بعد از شناخت خدا, چيزى را از اين نماز برتر نمى دانم»
* امـام صـادق(ع) فرمود: ﴿احب الاعمال الى الله عزوجل الصلاة وهىآخـر وصايا الانبياء﴾ « محبوب ترين اعمال در پيشگاه الهى نماز است كـه آخـريـن سـفـارش پيامبران است». در اهميت نماز همين بس كه پيامبر اكرم(ص) از آن به عنوان ستون دين تعبير فرموده است.
امـام خـمـينى (قدس سره) فرمود: (اين نمازهاى پنج گانه كه عمود ديـن و پـايـه مـحكم ايمان است و در اسلام چيزى بعد از ايمان به اهـمـيـت آن نـيـسـت, بـعد از توجهات نوريه باطنيه و صور غيبيه مـلكوتيه, كه غير از حق تعالى و خاصان درگاه او كسى نداند, يكى از جـهـات مـهـمـه كه در آن هست اين تكرار تذكر حق ـ با آداب واوضـاع الهى كه در آن منظور گرديده است ـ رابطه انسان را با حق تـعـالـى و عـوالـم غيبيه محكم مى كند, و ملكه خضوع لله در قلب ايـجـاد كند, و شجره طيبه توحيد و تفريد را در قلب محكم كند به طورى كه با هيچ چيز از آن زايل نشود.)
· آثار اجتماعى نماز
نمـاز داراى آثار اجتماعى بسيارى است كه امام خمينى(ره) در سخنى به تاثير نماز در اصلاح جامعه و جلوگيرى از تخلفات و بزه كارى ومـفـاسد اجتماعى اشاره كرده و آن را به عنوان يك كارخانه انسانسـازى مـعـرفـى كرده است: (در اسلام از نماز هيچ فريضه اى بالاترنـيـسـت... شما پرونده هايى كه در دادگسترى ها, در جاهاى ديگر,دادگـاه هـا هـست, برويد ببينيد, از نمازخوان ها ببينيد پروندههـسـت آن جا؟ از بى نمازها پرونده هست, هرچه پرونده پيدا كنيد,پـرونـده بـى نـمازها است. نماز پشتوانه ملت است. سيدالشهدا درهـمـان ظهر عاشورا كه جنگ بود ـ آن جنگ بزرگ بود و همه در معرض خـطر بودند ـ وقتى يكى از اصحاب گفت ظهر شده است, فرمود كه يادمـن آورديد, ياد آورديد نماز را, خدا تو را از نمازگزاران حساب كـنـد و ايـستاد همان جا نماز خواند. نگفت كه ما مى خواهيم جنگ بـكـنـيم, خير, جنگ را براى نماز كردند... جنگ براى اين است كه مـردم آن زبـالـه هايى كه هستند, آن هايى كه مانع از پياده شدن اسـلام هـستند, آن هايى كه مانع از ترقى مسلمين هستند, آن ها رااز بـين راه بردارند; مقصد اين است كه اسلام را پياده كنند و بااسلام انسان درست كنند. نماز يك كارخانه انسان سازى است
نـمـاز خـوب, فحـشا و مـنكر را از يـك امـتى بيرون مى كند. اينهـايـى كـه در اين مراكز فساد كشيده شدند, اين ها هم بى نمازهاهـسـتـنـد. نـمـازخـوان ها تو[ى] مساجدند و مهيايند براى خدمت,مسجدها را خالى نكنيد.)
سـازنـدگـى نماز وقتى آشكار مى شود كه بدانيم انسان با اعمال ورفـتـارش ساخته مى شود و به ديگر بيان روحيات انسان از كردار ورفـتـار ارادى اش شـكل مى گيرد و براى او ملكه حاصل مى شود. پس اگـر كـسـى آداب ظـاهرى و باطنى نماز را كه مجموعه شرايط صحت وقـبـولـى نـماز است, رعايت كند و در اقامه اين فريضه بزرگ الهى بـكـوشـد, كـم كـم ملكه پاكى و تقوا در روحش پديد آمده و انسان كـامـل مـى گردد, زيرا آداب نماز, انسان را به امورى چون رعايت نـظـافت و پاكى, مراعات حقوق ديگران, انضباط و وقت شناسى, وحدت جـهـت و هم سويى با مسلمانان, خويشتن دارى و تسلط بر نفس, بزرگ ديـدن خـداوند و كوچك ديدن غير او, صلح و هم زيستى مسالمت آميزبـا مـومنان و زدودن گناهان و پالايش روح از آلودگى هاى اخلاقى وامور ديگرى كه لازمه كمال انسانى است, سوق مى دهد.
· کمالات انسانی همراه با نماز
کمترفضیلت وکمالی رامی توان تصور نمود که در نماز مطرح نباشد.
الف:نمازوبهداشت :به هنگام نماز باید طهارت داشت ووضو گرفت، چه اینکه با نجاست بدن نماز باطل است.
ب:نماز وزیبایی:قرآن میفرماید﴿خذوازینکم عند کل مسجد ﴾ در حدیث است که امام سجاد به هنگام نمازبهترین لباس خود را می پوشید.
پ:نماز وعدالت:ازشرایط امام جماعت عادل بودن اوست.
ت:نماز و نظم وانضباط:به هنگام نماز جماعت صفهای مامومین باید مرتب ومنظم باشد همه با هم باید اعمال نمازراانجامدهند.
ث:نماز ورعایت حقوق مردم : لباس ومکان نماز گزار باید مباح باشد و اگرغصبی باشد نماز باطل است.
ج:نماز واخلاص :در سراسر نماز قصد قربت شرطاست, اگر انسان درنماز ریا وتظاهر کند, نمازش باطل است.
چ:نماز و سلام:درپایان نماز به بندگان صالح سلام میکنیم نه بر قدرتمندان وثروتمندان.
ح:نمازورهبری معصوم:اگر مسلمان رهبری امامان معصوم را نپذیرندعبادات ان ها از جمله نماز پذیرفته نمی شود.
· رعایت آداب ظاهری وباطنی در نماز
نماز دارای آداب ظاهری وباطنی است که هرمسلملنی باید آن را رعایت کند.
الف: نماز وزیبایی:قرآن میفرماید﴿خذوازینکم عند کل مسجد ﴾در روایت است که امام سجاد به هنگام نمازبهترین لباس خود را می پوشید وبه آیه فوق استناد میکردند.
ب:مسواک زدن:پیامبر اکرم صلی ﷲ علیه وآله فرمودند: فضیت 2رکعت نماز با مسواک ازهفتاد رکعت بی مسواک بیشتر است ﴿رکعتین بسواکافضل من سبیعین رکعه بغیر سواک﴾.
پ:عطر زدن:حضرت صادق آل محمدفرمودند: شخصی که به هنگام نمازعطر استعمال کند فضیلت نمازش 70 برابرنمازیست که فاقد عطر باشد ﴿صلوة مطیب افضل من سبیعین صلاة بغیر طیب﴾.
ت:رعایت اول وقت:پیامبر اکرم فرمودند:بهترین اعمال نزد خداوند نماز اول وقت است﴿افضل الاعمال عندﷲ الصلواة فی اول﴾.
ج:خواندن دعا قبل از تکبیره الاحرام:پیامبر اکرم قبل ازتکبیره الاحرام می خواندن:﴿وجهت وجهی للذی فطر السموات والارض حنیفا وما انا من﴾.
امام امیرالمومنین قبل از تکبیره الا حرام می خواندن:﴿یا محسن قداتاک المسيٸ وقدامرت المحسن ان یتجاور عن المسيٸ انت المحسن وانا المسيٸ﴾.
چ:پناه بردن به خدا:ابوسعیدخدری میگوید:پیامبر اکرم قبل از قراﺋت نماز جمله ﴿اعوذﺑﷲ من الشیطان الرجیم ﴾ را میگفتند.
ح:بلند گفتن بسم ﷲ: امام حسن عسگری علیه السلام میفرمایند:یکی از نشانه های مومن این است که ذکر بسم ﷲ را در نماز بلند بگوید.
منابع تحقیق
1. قرآن.
2. نهج البلاغه.
3. كتاب هاى روايى: وسائل الشيعه, بحارالانوار و....
4. كتاب هاى شهيد مطهرى.5. كتاب طهارت روح (نماز و عبادت در آثار شهيد مطهرى).
6. پـرواز روح, سـيـد احمد فهرى (شرح و تفسير آداب الصلوه امامخمينى).
7. آداب نماز, امام خمينى(ره).
8. امام در سنگر نماز.
9. پرتوى از اسرار نماز, تاليف محسن قرائتي